PEŁNOMOCNIK MEDYCZNY – CZY POWINIEN ZOSTAĆ WPROWADZONY DO POLSKIEGO PORZĄDKU PRAWNEGO?

W polskim porządku prawnym wciąż brakuje regulacji, które pozwalałyby upoważnić zaufaną osobę do reprezentowania pacjenta, w poszanowaniu jego woli i autonomii, w sytuacji, gdy sam pacjent nie może takiej decyzji przekazać samodzielnie. Dyskusyjne jest, czy na mocy przepisów ogólnych można byłoby przekazać uprawnienie do decydowania o sprawach związanych ze zdrowiem pełnomocnikowi i czy decyzje podejmowane przez takiego pełnomocnika powinny i mogą być respektowane przez lekarzy, szczególnie w świetle odpowiedzialności karnej za wykonywanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta. Dlatego też w celu zagwarantowania poszanowania autonomii pacjenta oraz zapewnienia lekarzom większej pewności prawnej, konieczne je wprowadzenie zmian do przepisów prawa, które stworzą alternatywne wobec drogi sądowej mechanizmy decyzyjne i taką instytucją mógłby być pełnomocnik medyczny.

Obecnie trwają prace nad ustawą o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, które mają zlikwidować instytucję ubezwłasnowolnienia i wprowadzić do systemu prawa instrumenty wspieranego podejmowania decyzji (tj. asystenta prawnego, kuratora wspierającego, kuratora reprezentującego oraz pełnomocnika rejestrowanego). Pierwotny projekt ustawy zakładał wprowadzenie właśnie instytucji pełnomocnika medycznego. W projekcie tym rozdzielono funkcję pełnomocnika rejestrowego, mającego zajmować się sprawami majątkowymi i osobistymi od pełnomocnika medycznego wyznaczonego do wyrażania w imieniu pacjenta decyzji w zakresie ochrony zdrowia i życia. Pełnomocnictwo medyczne miało być udzielane w formie pisemnej, poprzez zgłoszenie do rejestru oświadczeń medycznych (który miał zostać wprowadzony nowelizacją ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta) albo w związku z pobytem w placówce medycznej, z chwilą przyjęcia lub w trakcie pobytu, poprzez złożenie oświadczenia i wprowadzenia go do dokumentacji medycznej (pełnomocnictwo medyczne szpitalne) oraz poświadczenie przez osobę wykonującą tam zawód medyczny.

W obecnym projekcie wykreślono instytucję pełnomocnika medycznego i jego uprawnienia przekazano pełnomocnikowi rejestrowemu, który będzie mógł być ustanowiony jedynie aktem notarialnym.

Naczelna Rada Lekarska skrytykowała to nowe rozwiązanie. Przede wszystkim wskazano, że bardziej rygorystyczna forma udzielenia pełnomocnictwa uniemożliwi pacjentom przebywającym w szpitalu udzielenie takiego pełnomocnictwa. Rada w tym zakresie postulowała o umożliwienie udzielenia takiego pełnomocnictwa również w placówce medycznej. Wskazano także, że pełnomocnik rejestrowy i pełnomocnik medyczny mieli zajmować się różnymi sferami życia, co może doprowadzić do ograniczenia autonomii woli pacjenta, gdyż ten może nie chcieć powierzyć tej samej osobie kierowania jego interesami majątkowymi oraz sferą ochrony zdrowia.

Należy podzielić stanowisko Naczelnej Rady Lekarskiej w zakresie krytyki nowego rozwiązania. Wprowadzenie instytucji pełnomocnika medycznego było dobrym kierunkiem. Obecnie brak jest precyzyjnych mechanizmów umożliwiających pacjentowi upoważnienie zaufanej osoby do podejmowania decyzji medycznych w przypadku braku możliwości samodzielnego podjęcia takiej decyzji. Polski ustawodawca nie przewiduje możliwości ustanowienia pełnomocnika dla pacjenta zanim ten utraci możliwość wyrażenia samodzielnej zgody na podejmowane działania medyczne. W przypadku pełnoletniego nieubezwłasnowolnionego pacjenta decyzję w zakresie zgody bądź odmowy na udzielenie świadczenia może udzielić jedynie ten pacjent, a w przypadku braku możliwości wyrażenia takiej zgody – sam lekarz podejmuje decyzję, jeśli jest to stan nagły wymagający ratowania życia lub zdrowia, a w przypadku braku nagłego zagrożenia – lekarz musi wystąpić o zgodę do sądu opiekuńczego. W aktualnym kształcie prawodawstwa możliwe jest udzielenie jedynie pełnomocnictwa do dostępu do informacji o stanie zdrowia oraz do dokumentacji medycznej.

Udzielenie takiego pełnomocnictwa powinno także być odformalizowane. Obecnie projekt ustawy zakłada, że pełnomocnika rejestrowego będzie można ustanowić jedynie w formie aktu notarialnego, co w przypadkach zdarzeń medycznych zdaje się być utrudnioną procedurą. Z perspektywy medyków brak jest prostego mechanizmu weryfikacji, czy dana osoba rzeczywiście ma umocowanie do podejmowania decyzji medycznych i rodzi konieczność analizy szerokich pełnomocnictw cywilnych, co zdaje się być utrudnione w sytuacji konieczności ratowania życia lub zdrowia. Pierwotny projekt zakładał ujawnienie pełnomocnika medycznego w Internetowym Koncie Pacjenta, które to rozwiązanie należy ocenić pozytywnie z punktu widzenia praktyki lekarskiej. Zasadnym byłoby też wprowadzenie uproszczonej wersji składania oświadczenia o ustanowieniu takiego pełnomocnika, np. przez postulowane przez środowisko lekarskie złożenie oświadczenia do dokumentacji medycznej czy właśnie złożenie oświadczenia w IKP.

Wprowadzenie pełnomocnika medycznego do porządku prawnego pozwoliłoby także na dostosowanie krajowego prawa do międzynarodowych standardów przewidujących instytucje typu health care proxy. Rada Europy już w 2009 w Zaleceniach Komitetu Ministrów Rady Europy dotyczących stałych pełnomocnictw i uprzednich oświadczeń wskazywała na konieczność uregulowania tego typu pełnomocnictw.

Brak takiego prostego rozwiązania powoduje, że pacjent, w momencie, kiedy tego najbardziej potrzebuje, może być pozbawiony ochrony swojej autonomii. Polski porządek prawny nadal nie daje rozwiązania, aby z wyprzedzeniem wskazać osobę, która w imieniu pacjenta będzie mogła podjąć za niego decyzję w zakresie tak ważnej sfery życia, jaką jest zdrowie.